جواب درس نهم علوم و فنون ادبی دهم انسانی

در این نوشته جدیدترین گام به گام درس ۹ علوم و فنون ادبی دهم انسانی متوسطه دوم با موضوع «موازنه و ترصیع» قرار گرفته‌ است که شامل جواب صفحات ۷۵ و ۷۶ کتاب درسی می‌باشد. در ادامه با ما از بخش جواب علوم و فنون ادبی دهم انسانی همراه باشید.

جواب خودارزیابی صفحه ۷۵ علوم و فنون دهم

۱- در کدام بیت‌ها، آرایه موازنه به کار رفته است؟ دلیل خود را بنویسید.

گر عزم جفا داری، سر در رهت اندازم
ور راه وفا گیری، جان در قدمت ریزم
سعدی

پاسخ: موازنه ندارد، زیرا کلمات دو به دو باهم سجع متوازن یا متوازی ندارند، اندازم و ریزم سجع مطرف هستند. واژه‌های «رهت و قدمت» و «اندازم و ریزم» سجع متوازن نیستند.

ز گرز تو خورشید گریان شود
ز تیغ تو بهرام بریان شود
فردوسی

پاسخ: موازنه دارد، زیرا همه واژه ها مقابل هم سجع متوازن دارند و واژه های بریان و گریان سجع متوازی دارند. واژه‌های «گرز و تیغ» و «خورشید و بهرام» سجع متواز‌ن‌اند. واژه‌های «گریان و بریان» سجع متوازی‌اند.

جفا پل بود، بر عاشق شکستی
وفا گل بود، بر دشمن فشاندی
خاقانی

پاسخ: موازنه دارد، زیرا در بیت سجع متوازن و متوازی وجود دارد کلمات وفا-جفا-پل-گل متوازی‌اند.

همه شوری ونشاطی، همه عشقی وامیدی
همه سحری و فسونی، همه نازی و خرامی
شفیعی کدکنی

پاسخ: موازنه است، زیرا سجع متوازن در بیت وجود دارد. همچنین در بیت آرایه ترصیع به کار رفته است، چون تمام کلمات مصرع اول با کلمات مصرع دوم جز کلمه‌های تکراری سجع متوازی هستند. یعنی علاوه بر هم‌وزنی، در واج پایانی نیز یکسان می‌باشند.

تیر بلای او را جز دل هدف نباشد
تیغ جفای او را جز جان سپر نباشد
خواجوی کرمانی

پاسخ: موازنه است، زیرا کلمات دو به دو سجع متوازن دارند، به جز واژه‌های بلا و جفا که سجع متوازی‌اند.

در بزم ز رخسار دو صد شمع برافروز
وز لعل شکربار، می و نقل فرو ریز
عراقی

پاسخ: موازنه ندارد.

پرواز به آنجا که نشاط است و امید است
پرواز به آنجا که سرودا ست و سرورا ست
فریدون مشیری

موازنه دارد، زیرا همه واژه‌های مقابل هم سجع متوازن یا متوازی دارد.

نظر تا کنی عرض نقل است و می
نفس تا کشی، حرف چنگا ست و نی
بیدل دهلوی

موازنه دارد، زیرا واژه‌های مقابل هم به جز می و نی سجع متوازن دارند.

✅ پاسخ: در همه بیت ها به جز بیت های اول و ششم موازنه به کار رفته است، زیرا همه واژه‌ها مقابل هم یا سجع متوازن یا متوازی‌اند.

۲- در کدام یک از ابیات، شاعر از آرایه ترصیع، بهره برده است؟ دلیل انتخاب خود را بنویسید.

عالم همه عابدند و معبود یکی است
دنیا همه ساجدند و مسجود یکی است
فرخی یزدی

پاسخ: موازنه دارد، زیرا عالم و دنیا سجع متوازن دارند و بقیه کلمات سجع متوازی دارند.

چرا ننهم؟ نهم دل بر خیالت
چرا ندهم؟ دهم جان در وصالت
خاقانی

پاسخ: موازنه دارد، زیرا دل و جان سجع متوازن دارد و بقیه کلمات در بیت سجع متوازی دارند.

چرا مطرب نمی‌خواند سرودی؟
چرا ساقی نمی‌گوید درودی؟
ابتهاج

پاسخ: آرایه ترصیع ندارد، زیرا واژه‌های مطرب و ساقی سجع متوازن هستند پس موازنه است.

راه وصل تو، راه پر آسیب
درد عشق تو، درد بی درمان
هاتف اصفهانی

پاسخ: موازنه دارد، زیرا واژه های بیت مقابل هم سجع متوازن دارند.

ما ز بالاییم و بالا می‌رویم
ما ز دریاییم و دریا می‌رویم
مولوی

پاسخ: ترصیع دارد، زیرا واژه‌های مصرع اول با مصرع دوم «بالاییم، دریاییم» و «بالا و دریا» با یکدیگر سجع متوازی‌اند.

✅ جواب : فقط بیت چهارم ترصیع دارد زیرا همه‌ی سجع‌های مقابل هم، متوازی هستند.

۳- کدام بیت از نظر کاربرد «سجع»، ارزش موسیقایی بیشتری دارد؟

هم عقل دویده در رکابت
هم شرع خزیده در پناهت
جمال‌الدّین عبدالرّزاق اصفهانی

پاسخ:
عقل و شرع: متوازن
دویده و خزیده: متوازی
رکابت و پناهت: متوازن

ما برون را ننگریم و قال را
ما درون را بنگریم و حال را
مولوی

پاسخ:

برون و درون: متوازی
ننگریم و بنگریم: متوازی
قال و حال: متوازی

✅ پاسخ اول: بیت دوم زیرا همه سجع‌های این موازنه، متوازی‌اند؛ یعنی علاوه بر هم‌وزنی، واج‌های پایانی آن‌ها نیز یکسان است. سجع متوازی ارزش موسیقایی‌اش از سجع متوازن بیشتر است.

✅ پاسخ دوم: بیت اول موازنه دارد و بیت دوم ترصیع و به دلیل اینکه ارزش موسیقیایی سجع متوازی از همه بیشتر است در نتیجه ترصیع از موازانه ارزش موسیقیایی بیشتری دارد.

۴- شاعر در ابیات زیر، برای بهره‌گیری از آرایه «سجع» چه شیوه‌ای را به‌کار گرفته است؟ توضیح دهید.

بهاری کز دو رخسارش، همی شمس و قمر خیزد
نگاری کز دو یاقوتش همی شهد و شکر ریزد
کلیله و دمنه

پاسخ: بهاری و نگاری: متوازی
رخسارش و یاقوتش: متوازن
شمس و شهد: متوازن
قمر و شکر: متوازی
خیزد و ریز: متوازی

برگ بی برگی بود ما را نوال
مرگ بی مرگی بود ما را حلال
مولوی

پاسخ: برگ و مرگ: متوازی
بی‌برگی و بی‌مرگی: متوازی
نوال و حلال: متوازی

ما چو ناییم و نوا در ما ز توست
ما چو کوهیم و صَدا در ما ز توست
مولوی

پاسخ: ناییم و کوهیم: متوازی
نوا و صدا: متوازی

✅ پاسخ: در بیت اول تقابل سجع‌های متوازن آرایه‌ی موازنه و در بیت دوم و سوم تقابل سجع‌های متوازی، آرایه‌ی ترصیع را ساخته است.

۵- در تقطیع هجایی هر بیت زیر، چند هجای کشیده دیده می‌شود؟

هر که تأمّل نکند در جواب
بیشتر آید سخنش ناصواب
سعدی

✅ پاسخ: در مصرع اول کلمه (جواب) هجای آخر (واب) کشیده است و نیز در مصرع دوم کلمه (ناصواب) هجای آخر (واب) کشیده است که البته به خاطر وجود اختیار زبانی هجای پایانی در اشعار اگر کشیده باشند به هجای بلند تبدیل خواهند شد. در مصرع دوم واژه (بیشتر) هجای اول (بیش) هجای کشیده است.

چند پرسی ز من چیستم من
نیستم نیستم نیستم من
میرزا حبیب خراسانی

✅پاسخ: چند، چیس، نیس، نیس، نیس، در کل ۵ هجای کشیده دارد.

سخن پایانی

اگر سوالی درباره‌ی جواب درس نهم علوم و فنون ادبی دهم انسانی متوسطه‌ی دوم با موضوع «موازنه و ترصیع» دارید، می‌توانید در بخش نظرات بپرسید تا تیم معلمان ما در اولین فرصت شما را راهنمایی کنند.

✅ جواب درس هشتم علوم و فنون ادبی دهم انسانی
✅ جواب درس دهم علوم و فنون ادبی دهم انسانی
📝 نمونه سوالات پایه دهم متوسطه‌‌ دوم‌‌‌‌

توجه: دانش‌آموزان عزیز شما می‌توانید برای دسترسی آسان‌تر به مطالب درسی عبارت «سوییتی بلاگ» را در انتهای مطلب مورد نظر خود سرچ(جست و جو) کنید.