در این نوشته جدیدترین گام به گام درس ۲ تفکر و سواد رسانه ای دهم با موضوع درس «آن سوی متن» قرار گرفته است که شامل فعالیت‌های صفحه ۱۹ تا ۲۳ می‌باشد.
جواب پرسش صفحه ۱۹ تفکر و سواد رسانه ای
تصور کنید مهمان به خانه شما آمده است. فضای مهمانی آنقدر گرم و صمیمی است که متوجه گذر زمان نمی‌شوید. ناگهان مهمان شما به ساعت مچی خود نگاه می‌کند و می‌گوید: «ای وای! ساعت ١٢ شب شد!». اگر به ظاهر رفتار مهمانتان نگاه کنید، او فقط ساعت خود را نگاه کرده و زمان را اعلام کرده است. اما معنای پنهان یا ضمنی رفتار او این است که «دیرم شده است و باید زودتر مهمانی را ترک کنم». آیا در این‌گونه موارد همواره مخاطب ما متوجه منظورمان می شود؟
پاسخ: خیر، همواره متوجه نمی‌شود.
درک معنای پنهان (زیرمتن) به عوامل مختلفی بستگی دارد:
۱- اشتراک فرهنگی و نشانه‌شناسی: اگر مخاطب و فرستنده دارای پیش‌زمینهٔ ذهنی، فرهنگی و تجربی مشترکی باشند، زیرمتن به‌سرعت درک می‌شود؛ اما اگر چنین اشتراکی نباشد، پیام فقط در سطح «متن» باقی می‌ماند.
۲- میزان صمیمیت و آشنایی: در روابط نزدیک، نشانه‌های کلامی و غیرکلامی ساده‌تر رمزگشایی می‌شوند.
۳- دقت و هوش ارتباطی مخاطب: برخی افراد صرفاً ظاهر پیام (متنِ آشکار) را دریافت می‌کنند و متوجه معانی کنایی، لحن صدا و زبان بدن نمی‌شوند (مثلاً تصور می‌کنند مهمان فقط ساعت را گزارش کرده است، نه اینکه قصد رفتن دارد).
۴- سوءبرداشت یا تفسیر اشتباه: ممکن است مخاطب برداشت متفاوتی از منظور گوینده داشته باشد (مثلاً میزبان گمان کند مهمان حوصله‌اش سر رفته است).
با توجه به مثال بالا در زندگی روزمره خود نمونهای مشابه ذکر کنید.
پاسخ:
نمونهٔ ۱ (فضای خانواده و درس):
متن پیام: مادر وارد اتاق فرزندش می‌شود و می‌گوید: «نمی‌خواهی فردا صبح زود بیدار شوی؟»
زیرمتن (معنای ضمنی): «گوشی را کنار بگذار، درس را تمام کن و زودتر بخواب!»
نمونهٔ ۲ (فضای مدرسه و کلاس):
متن پیام: معلم در اواخر زنگ کلاس به تخته نگاه می‌کند و می‌گوید: «بچه‌ها، ساعت ۱۰ دقیقه به زنگ است.»
زیرمتن (معنای ضمنی): «جمع‌بندی درس تمام شد، کتاب‌ها را جمع کنید و آمادهٔ زنگ تفریح شوید.»
نمونهٔ ۳ (روابط دوستانه):
متن پیام: دو دوست در حال صحبت هستند و یکی از آنها می‌گوید: «امروز باتری گوشی من ۵ درصد شارژ دارد.»
زیرمتن (معنای ضمنی): «تماس یا چت را تمام کنیم چون در دسترس نخواهم بود و باید بروم.»
نمونهٔ ۴ (تعارفات فرهنگی):
متن پیام: صاحب مغازه به مشتری تعارف می‌کند: «قابل شما را ندارد!»
زیرمتن (معنای ضمنی): «احترام و محبت خود را ابراز می‌کنم، اما هزینهٔ جنس را پرداخت کنید.»
جواب تمرین صفحه ۲۰ تفکر و سواد رسانه ای
تصور کنید در کلاس درس نشسته‌اید. ساعت ۹ صبح کلاستان تمام می‌شود. حوالی ساعت ۸:۵۲ به دبیرتان می‌گویید: «استاد خسته نباشید!». با این کارتان، دبیر از دست شما ناراحت می‌شود و به یکباره اعلام می‌کند که: «هفته آینده امتحان می‌گیرم!». با مشخص کردن متن و زیر متن، دلیل واکنش غیرمنتظره دبیرتان را مشخص کنید.
متن (معنای صریح): جملهٔ «استاد خسته نباشید!» است؛ یک تعریف و ادب‌گذاری ظاهری ساده که معمولاً همراه با احترام گفته می‌شود.
زیرمتن (معنای ضمنی): دانش‌آموز در واقع دارد می‌گوید: «کلاس شما کسل‌کننده و خسته‌کننده بوده و من حسابی خسته و کلافه شدم!» به عبارت دیگر، ساعت ۸:۵۲ پایان کلاس را اعلام می‌کند، یعنی می‌خواهد بگوید: «تمرکز و حوصله‌ای نمانده، دیگر بس است!». دبیر این معنای پنهان را دریافت و در واکنش به آن، از امتحان هفتهٔ آینده به عنوان تنبیه و انتقام سخن می‌گوید.
نتیجه: برای درک درست پیام‌ها نباید تنها به معنای ظاهری (متن) اکتفا کرد؛ زیرا هر پیام دو لایه دارد: متن (آشکار) و زیرمتن (پنهان).
جواب پرسش های صفحه ۲۱ تفکر و سواد رسانه ای
لایه‌ای که دارای پیام آشکار و عناصر مستقیم و اصلِ تولید رسانه‌ای و محصول ملموس آن است را «متن» می‌نامند. «متن‌ها» در واقع همان اطلاعات ظاهری موجود در یک پیام هستند که می‌توانند در قالب کلمه، تصویر، صدا، نشانه و یا هر چیز دیگری برای انتقال معنا باشند. پس دقت کنیم وقتی از متن صحبت می‌کنیم منظورمان فقط نوشتار نیست. بیشتر مخاطبان در تشخیص متن با هم اختلاف زیادی ندارند، چون متن قابل مشاهده و توصیف است. «متن» در یک شعر یا ضرب‌المثل، دقیقاً همان واژگانی است که شاعر یا نویسنده از آنها استفاده کرده است، متن یک فیلم، تصاویر و حرکت‌ها و قاب‌بندی‌هایی است که هر مخاطبی، به وضوح آنها را می‌بیند. تلویزیون هم در حقیقت متونی را که به‌وسیله دوربین نوشته شده نشان می‌دهد. تلویزیون مانند دفتری است که با قلم دوربین، جملاتی در آن نوشته شده است. هنگام مشاهده تلویزیون در حقیقت مشغول خواندن آن هستیم، درست مانند وقتی که داریم روزنامه می‌خوانیم. ما هنگام مشاهده برنامه‌های تلویزیونی از دریچه دوربین به جهان نگاه می‌کنیم و تولیدکنندگان با تنظیم موقعیت خاص دوربین نسبت به موضوع یا شخصیت مورد تمرکز (سوژه)، تلاش می‌کنند در نگاه ما اثر بگذارند. برای فهم عناصر متن تصویری بایستی به سؤالات زیر توجه کنیم:
۱- در این متن چه چیزی نوشته شده است؟
پاسخ: در لایهٔ متن، آنچه آشکارا قابل مشاهده است توصیف می‌شود؛ یعنی موضوع و سوژهٔ اصلی تصویر، افراد یا اشیای حاضر در قاب، رویدادی که در حال رخ دادن است، محل و زمان وقوع و نوشته‌ها یا گفتار حاضر در تصویر. به بیان ساده، این سؤال می‌پرسد: «تصویر دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهد؟» (مشاهدهٔ مستقیم و بدون تعبیر).
۲- کارگردان (تولیدکننده پیام) می‌خواهد چه بگوید؟
پاسخ: این سؤال به نیت و پیام پنهان تولیدکننده اشاره دارد؛ کارگردان با انتخاب سوژه، زاویه دید، لحظهٔ ثبت و چیدمان صحنه می‌خواهد مخاطب را به سمت برداشت و احساس خاصی هدایت کند؛ مثلاً کسی را «قهرمان» جلوه دهد یا کسی را «متهم» نشان دهد. یعنی می‌پرسد: «پیام واقعی سازندهٔ اثر چیست و از مخاطب چه واکنشی می‌خواهد؟»
۳- به چه نحوی از زاویه دوربین، اندازه نما، قاب‌بندی و نورپردازی برای انتقال معنا استفاده شده است؟
پاسخ: هر یک از این عناصر ابزار زبانیِ متن تصویری‌اند:
زاویهٔ دوربین: نمای پایین‌به‌بالا (لو-انگل) شخص را بزرگ و قدرتمند، و نمای بالا‌به‌پایین (های-انگل) او را کوچک و ضعیف جلوه می‌دهد؛ نمای هم‌سطح، حس برابری و همذات‌پنداری می‌سازد.
اندازهٔ نما: نما‌های نزدیک (کلوزآپ) احساسات و جزئیات چهره را منتقل می‌کنند و نمای باز و دور، فضا، مکان و شرایط کلی را نشان می‌دهند.
قاب‌بندی: آنچه در قاب می‌گنجد و آنچه حذف می‌شود، توجه مخاطب را جهت می‌دهد و جایگاه افراد در قاب، اهمیت و روابطشان را نشان می‌دهد.
نورپردازی: روشنایی پرقدرت و ملایم، فضای شاد و امن، و سایه و تاریکی، حس رازآلودگی، ترس یا ابهام ایجاد می‌کند.
بنابراین تولیدکنندگان با ترکیب این عناصر، بدون استفاده از حتی یک کلمه، معنا و احساس دلخواه خود را به مخاطب انتقال می‌دهند.
جواب گفت و گوی کلاسی صفحه ۲۳ تفکر و سواد رسانه ای
حافظ در یکی از اشعار خود این‌گونه بیان می‌کند:
«بتی دارم که گرد گل، ز سنبل، سایه‌بان دارد». از هوش مصنوعی خواستیم این شعر را تصویرسازی کند. نتیجه این شد:
با هم گفت‌وگو کنید و بگویید که آیا منظور حافظ، دقیقاً همین تصویر بوده است؟ منظور حافظ دقیقاً چیست؟ معنای صریح و معنای ضمنی این مصرع از حافظ را بیان کنید.
آیا منظور حافظ دقیقاً همین تصویر بوده است؟
پاسخ: خیر. هوش مصنوعی معنای صریح و لغوی شعر را تصویر کرده است (معشوقی در زیر سایه‌بانی از گل و سنبل نشسته). اما حافظ، شعر را برای توصیف یک صحنهٔ واقعی نگفته است؛ این تصویر صرفاً «متن» است، در حالی که «زیرمتن» و منظور اصلی شاعر چیز دیگری است.
منظور دقیق حافظ چیست؟
پاسخ: حافظ در این ابیات (به ادامهٔ شعر: «بتی دارم که ابرِ بهاری پیش رویش / همی‌بارد ز مژه، دو اشک، خون چکان دارد») معشوق را استعاره و رمز از معشوق ازلی و ذات الهی قرار داده است. «باران مژه و اشک خون‌چکان» نشان می‌دهد این عشق، عاشقی عارفانه و سوزناک برای رسیدن به حقیقت است؛ نه عاشقی زمینی.
معنای صریح (متن): توصیف معشوقی زیبا که در باغی سایه‌بانش از گل و سنبل پوشیده شده است (همان تصویر هوش مصنوعی).
معنای ضمنی (زیرمتن): عشق به معشوق ازلی (خداوند)، دل‌دادگی عارفانه، صبر و استقامت در راه یار و حقیقت، و نکوهش جلوه‌های فریبنده و ناپایدار دنیا. درس این فعالیت: فهم معنا فقط در لایهٔ متن خلاصه نمی‌شود؛ هر پیام (به‌ویژه شعر و نمادها) لایه‌های پنهانی دارد که فهم آنها نیازمند شناخت بافت فرهنگی، نمادها و تفکر عمیق است — چیزی که هوش مصنوعی و حتی برخی مخاطبانِ ساده‌نگر از آن غافل می‌مانند.
جواب تمرین صفحه ۲۳ تفکر و سواد رسانه ای
زیرمتنِ گزاره‌های زیر را بنویسید.
۱- هر که بامش بیش، برفش بیشتر
پاسخ: (زیرمتن): هر کس که مقام، ثروت، امکانات و مسئولیت بیشتری داشته باشد، به همان اندازه در معرض مشکلات، گرفتاری‌ها، خطرات و مسئولیت‌پذیری بیشتر قرار می‌گیرد. (سختی و مزایا همیشه با هم همراه‌اند.)
۲- نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت / به غمزه مسئله آموز صد مدرس شد
پاسخ: (زیرمتن): قدرت و نفوذ غیرکلامی گاهی از هزاران درس و آموزش رسمی اثرگذارتر است؛ محبوبِ شاعر بدون سوادِ رسمی، فقط با یک نگاه (غمزه) تمام دل‌ها را شاگرد خود کرده است. (اشاره به تأثیر شگرف جاذبه و زیبایی رفتاری در برابر آموزش صرفاً ذهنی.)
۳- ایران موشکی به سمت جزیرهٔ دیگو گارسیا شلیک کرد.
پاسخ: (زیرمتن): معنای ضمنی این خبر این است که ایران توانِ نظامی، فناوری موشکی و بازدارندگی دفاعی خود را به نمایش گذاشته و به قدرت‌های فرامنطقه‌ای حاضر در جزیرهٔ دیگوگارسیا (پایگاه نظامی آمریکا در اقیانوس هند) پیام مستحکم‌بودن توان دفاعی و آمادگی پاسخ‌دهی خود را می‌رساند.
زیر متن تصاویر زیر چیست؟
(تصویر ۱: پشت تلفن همراهِ پر از جمعیت انبوهِ فشرده‌شده در یک سینی/سبد، با پس‌زمینهٔ صفحهٔ اینستاگرام؛
تصویر ۲: نوزادی در گهواره که اسباب‌بازی‌هایش تلفن همراه، ریموت، ساعت هوشمند و تبلت‌اند و دست‌هایش را به سمت آنها دراز کرده است):
پاسخ: زیرمتن تصویر اول: فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی میلیون‌ها انسان را جذب، متمرکز و انباشته کرده‌اند؛ کاربران همچون دسته‌جمعیِ بی‌اختیار درون این صفحه‌های کوچک محبوس شده‌اند و زندگی واقعی‌شان جایگزین مصرف روزافزون محتوای مجازی شده است.
زیرمتن تصویر دوم: نسل جدید از همان کودکی و به‌طور طبیعی و ضروری با رسانه‌های دیجیتال درگیر می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که تلفن همراه و تبلت به جای اسباب‌بازی، بزرگ‌ترین سرگرمی، همراه و نیاز اولیهٔ نوزادان و کودکان امروز شده است و این جذب از سنین بسیار پایین آغاز می‌شود.
جمع‌بندی: هر دو تصویر به طور غیرمستقیم هشدار می‌دهند که رسانه‌های دیجیتال چنان در زندگی و حتی از دوران کودکی ریشه دوانده‌اند که انسان بدون آگاهی و رژیم مصرف رسانه‌ای، در معرض تسلط و وابستگی کامل آنها قرار می‌گیرد.
سخن پایانی
اگر سوالی درباره جواب درس ۲ تفکر و سواد رسانه ای دهم با موضوع درس««پیام همبرگری»» دارید آن را از قسمت نظرات بپرسید. تیم معلمان ما در اولین فرصت شما را راهنمایی می‌کنند.
✅ جواب درس اول تفکر و سواد رسانه ای دهم
✅ جواب درس سوم تفکر و سواد رسانه ای دهم
📝 نمونه سوالات پایه دهم متوسطه دوم
توجه: دانش‌آموزان عزیز شما می‌توانید برای دسترسی آسان‌تر به مطالب درسی عبارت «سوییتی بلاگ» را در انتهای مطلب مورد نظر خود سرچ(جست و جو) کنید.
